Seldżukidzi

Seldżukidzi (albo Seldżucy, od Seldżukarab. 22 السلاجقة, tur. Selçuk) – dynastia panująca w różnych krajach Azji Zachodniej w okresie od XI do XIV wieku.

Obszar państw Seldżukidów w 1092

Seldżuk, eponimiczny protoplasta Seldżukidów, był pod koniec X wieku dowódcą wojskowym (sübaši) u władcy (jabgu) Oguzów (w tym okresie zaczęli też być nazywani Turkmenami). Wszedł on z nim w konflikt, w związku z czym około 985 musiał odłączyć się od plemienia. On i jego zwolennicy, a także inni tureccy koczownicy, którzy stopniowo się do niego przyłączali, zaczęli być nazywani od imienia przywódcy Seldżukami. Określenie „Turcy Seldżuccy” oznacza więc nie tyle grupę etniczną, co tych Turków (a w większości Turkmenów), którzy znajdowali się pod władzą rodu wywodzącego się od Seldżuka, to jest Seldżukidów. W źródłach pisanych Seldżuk pojawia się po raz pierwszy w 992, kiedy to ze swoimi ludźmi miał wspomagać Samanidów w nieudanej obronie Buchary przed Hasan Bughra-chanem. Wtedy także Seldżucy mieli przejść na islam.

Początkowo oferowali swoje usługi różnym władcom Azji Środkowej jako wojownicy, starając się znaleźć bezpieczne tereny do koczowania, ciągle naciskani przez innych Oguzów i Karachanidów. Po zwycięstwie nad Ghaznawidami pod Dandankanem w 1040 udało im się jednak utworzyć własne państwo. W 1055 zajęli Bagdad, a ich najwybitniejszy przywódca, wnuk Seldżuka Toghril Beg, otrzymał od kalifa tytuł sułtana, tym samym zakładając dynastię Wielkich Seldżuków.

Państwo rządzone przez Wielkich Seldżuków nie było scentralizowane, lecz stanowiło luźny zbiór krajów rządzonych przez poszczególnych członków rodu Seldżuka, a także innych wodzów i gubernatorów, w różnym stopniu uznających podległość władzy centralnej. Od 1041 Kermanem rządzili Seldżukidzi Kermańscy – dynastia wywodząca się od Kawurta, syna Czaghri Bega, brata Toghrila. Po bitwie pod Manzikertem w 1071 Seldżucy zajęli Anatolię, a bratanek Toghrila Sulajman Ibn Kutulmisz ustanowił tam niezależną dynastię rządzącą sułtanatem Rum. Od momentu podbicia przez Wielkich Seldżuków Syrii w 1078, rządzili w niej Seldżukidzi Syryjscy – dynastia wywodząca się od Tutusza, brata sułtana Malekszaha, wnuka Czaghriego. Z kolei w 1118 w państwie Wielkich Seldżuków wyodrębniła się dynastia rządząca Irakiem, której pierwszym przedstawicielem był Mahmud, wnuk Malekszaha. W 1117 został zamordowany nieletni wnuk Tutusza, ostatni Seldżukida panujący w Syrii. Ostatnim Wielkim Seldżukiem był Ahmad Sandżar, który zmarł w 1157. Po jego śmierci państwo rozpadło się. Seldżucy rządzili w Kermanie do 1187, kiedy zostali obaleni przez najazd Oguzów, a w Iraku do 1194, kiedy ostatni sułtan, Toghril III, został pokonany i zabity przez Chorezmszaha. Najdłużej Seldżukidzi rządzili w Anatolii – tamtejsza dynastia wygasła dopiero w 1307.

Ekspansja Turków Seldżuckich na teren Ziemi Świętej i zdobycie przez nich Jerozolimy w 1072 były bezpośrednią przyczyną wypraw krzyżowych.


Bibliografia

  • Józef Bielawski (red. nauk.), Mały słownik kultury świata arabskiego, Wiedza Powszechna, Warszawa 1971
  • Jerzy Hauziński, Burzliwe dzieje kalifatu bagdadzkiego, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa – Kraków, 1993, ISBN 83-01-10988-2.
  • Peter MalcolmP.M. Holt Peter MalcolmP.M., Bliski Wschód od wypraw krzyżowych do 1517 roku, BarbaraB. Czarska (tłum.), Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1993, ISBN 83-06-02290-4, OCLC 830056218 .
  • BogdanB. Składanek BogdanB., Historia Persji. Tom II, Warszawa: Wydawnictwo Akademickie Dialog, 2003, ISBN 83-88938-32-0, OCLC 749417040 .
  • p
  • d
  • e
Seldżukidzi
Wodzowie Seldżuków
Wielcy Seldżucy (1037/1038–1157)
Seldżukidzi Kermańscy (1041–1187)
  • Kawurt 1041–1073
  • Kerman Szah 1073–1074
  • Soltan Szah 1074–1084 Turan Szah I 1085–1096
  • Iran Szah 1097–1101
  • Arslan Szah I 1101–1142
  • Mohammad 1142–1156
  • Toghril Szah 1156–1170
  • Bahram Szah 1170–1174
  • Arslan Szah II 1174–1176
  • Turan Szah II 1176–1183
  • Mohammad Szah 1183–1187
Seldżukidzi Syryjscy (1078–1117)
  • Tutusz 1078–1095
  • Ridwan (w Aleppo) 1095–1113
  • Dukak (w Damaszku) 1095–1104
  • Alp Arslan al-Achras (w Aleppo) 1113–1114
  • Sultan Szah (w Aleppo) 1114–1117
Sułtanat Rumu (ok. 1081–1307)
  • Sulajman I 1077–1086
  • Kilidż Arslan I 1092–1107
  • Malikszah 1107–1116
  • Masud I 1116–1156
  • Kilidż Arslan II 1156–1192
  • Kaj Chusrau I 1192–1196
  • Sulajman II 1196–1204
  • Kilidż Arslan III 1204–1205
  • Kaj Chusrau I (ponownie) 1205–1211
  • Kajkawus I 1211–1220
  • Kajkubad I 1220–1237
  • Kaj Chusrau II 1237–1246
  • Kajkawus II 1246–1260
  • Kilidż Arslan IV 1248–1265
  • Kajkubad II 1249–1257
  • Kaj Chusrau III 1265–1282
  • Masud II 1282–1284
  • Kajkubad III 1284
  • Masud II (ponownie) 1284–1293
  • Kajkubad III (ponownie) 1293–1294
  • Masud II (po raz trzeci) 1294–1301
  • Kajkubad III (po raz trzeci) 1301–1303
  • Masud II (po raz czwarty) 1303–1307
  • Masud III 1307
Seldżukidzi Iraccy (1118–1194)
  • Mahmud 1118–1131
  • Dawud 1131–1132
  • Toghril II 1132–1134
  • Masud 1135–1152
  • Malekszah III 1152–1153
  • Mohammad 1153–1159
  • Solejman Szah 1159–1161
  • Arslan Szah 1161–1176
  • Toghril III 1176–1194
Kontrola autorytatywna (dynastia):
  • VIAF: 35249486, 252680814
  • GND: 118613014
  • NDL: 00575347
  • WorldCat: viaf-35249486, viaf-252680814
Encyklopedia internetowa:
  • PWN: 3973751
  • Universalis: seldjoukides-saldjuqides-seldjouqides, seldjoukides-saldjuqides-seldjouqides-reperes-chronologiques
  • БРЭ: 3546687